Owady błonkoskrzydłe (Hymenoptera) to duża grupa owadów, do której należą między innymi pszczoły, osy, szerszenie i trzmiele. Ich nazwa wiąże się z dwiema parami błoniastych skrzydeł. Większość z nich nie atakuje bez powodu – żądli przede wszystkim wtedy, gdy broni siebie albo gniazda.
Czym są owady błonkoskrzydłe?
Błonkoskrzydłe to jedna z najbardziej zróżnicowanych grup owadów. Obejmuje zarówno gatunki społeczne, żyjące w koloniach, jak pszczoła miodna, osa czy szerszeń, jak i liczne gatunki samotne. Wspólną cechą wielu przedstawicieli są dwie pary cienkich, błoniastych skrzydeł. Podczas lotu przednia i tylna para łączą się ze sobą za pomocą drobnych haczyków, dzięki czemu działają jak jedna powierzchnia nośna.
Ich znaczenie wykracza daleko poza możliwość produkcji miodu. Pszczoły, trzmiele i część innych błonkoskrzydłych zapylają rośliny, także gatunki uprawne. Osy i szerszenie zjadają wiele innych owadów, w tym szkodniki roślin, a niektóre wykorzystują także padlinę. Dlatego nie należy traktować całej grupy jako zbioru szkodników. Problem pojawia się wtedy, gdy gniazdo znajduje się w miejscu uczęszczanym przez ludzi.
Jak odróżnić osę, pszczołę, szerszenia i trzmiela?
Wygląd i zachowanie tych owadów różnią się, choć z większej odległości łatwo je pomylić. Poniższe zestawienie pomaga ocenić sytuację bez zbliżania się do gniazda:
| Owad | Wygląd | Zachowanie | Żądło |
|---|---|---|---|
| Osa | Smukłe ciało, wyraźna „talia”, zwykle żółto-czarne ubarwienie | Może być natrętna przy jedzeniu, ale najczęściej żądli w obronie | Nie zostawia żądła i może żądlić wielokrotnie |
| Pszczoła | Krępa budowa, ciało pokryte delikatnymi włoskami, barwa brązowa lub złocista | Zwykle spokojna, reaguje na zagrożenie roju lub pojedynczego osobnika | Najczęściej zostawia żądło w skórze i ginie |
| Szerszeń | Duży przedstawiciel osowatych, z kontrastowym ubarwieniem | W pobliżu gniazda może bronić kolonii, ale nie atakuje bez przyczyny | Nie zostawia żądła i może żądlić wielokrotnie |
| Trzmiel | Duże, krępe i silnie owłosione ciało z jasnymi pasami | Zazwyczaj spokojny, reaguje głównie na bezpośrednie zagrożenie | Nie zostawia żądła i może żądlić wielokrotnie |
Obiegowy obraz szerszenia jako owada szczególnie agresywnego jest przesadzony. Tak jak osa, pszczoła czy trzmiel może stać się niebezpieczny przede wszystkim przy naruszeniu spokoju gniazda. Najbezpieczniej obserwować owada z dystansu i nie próbować go odganiać rękami.
Co zrobić, gdy znajdziesz rój lub gniazdo?
Nie podchodź do gniazda, nie dotykaj go i nie próbuj samodzielnie przenosić ani opryskiwać. Przy roju lub pojedynczych owadach zachowaj spokój i wykonaj następujące czynności:
- Odejdź powoli, bez gwałtownych ruchów, na odległość co najmniej 20 metrów.
- Nie machaj rękami, nie rzucaj przedmiotami i nie spryskuj owadów wodą ani preparatem owadobójczym.
- Jeśli owady zaatakują, osłoń głowę i twarz rękami lub ubraniem, a następnie opuść zagrożone miejsce.
- Ostrzeż inne osoby przed zbliżaniem się do gniazda i nie pozwalaj dzieciom ani zwierzętom wchodzić do tej strefy.
Jeżeli owad zaplącze się we włosy, nie wyciągaj go palcami. Bezpieczniej oddalić się i wyczesać włosy grzebieniem, gdy owad przestanie być bezpośrednio przy skórze.
Kto odpowiada za usunięcie gniazda?
Właściciel lub zarządca obiektu odpowiada za zapewnienie jego bezpiecznego użytkowania. Wynika to z art. 61 Prawa budowlanego. Obowiązek obejmuje także zabezpieczenie budynku przed zagrożeniem związanym z gniazdem owadów. Właściciel może zlecić usunięcie gniazda wyspecjalizowanemu podmiotowi, ale nie powinien wykonywać takich prac samodzielnie bez wiedzy i wyposażenia.
Straż Pożarna nie usuwa gniazd na życzenie w prywatnych budynkach. Interweniuje wtedy, gdy występuje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia, zwłaszcza w obiektach takich jak szkoły, przedszkola, szpitale czy domy opieki.
W innych sytuacjach działania ratowników mogą ograniczyć się do ewakuacji ludzi, oznakowania strefy zagrożenia i przekazania obiektu właścicielowi. Do niego należy dalsze zabezpieczenie miejsca oraz zorganizowanie profesjonalnego usunięcia gniazda.
Co zrobić po użądleniu?
Użądlenie zwykle powoduje ból, zaczerwienienie, świąd i obrzęk w miejscu kontaktu z jadem. Taki miejscowy odczyn zapalny nie oznacza automatycznie alergii. Reakcja alergiczna może jednak obejmować całe ciało i wymaga szybkiej pomocy.
Przy typowym odczynie miejscowym postępuj w następujący sposób:
- Jeżeli w skórze pozostało żądło pszczoły, usuń je ruchem zdrapującym, na przykład paznokciem lub krawędzią karty. Nie wyciskaj go ani nie ściskaj pęsetą.
- Przemyj miejsce użądlenia środkiem dezynfekującym i przyłóż zimny okład.
- Zdejmij pierścionki, bransoletki lub inną biżuterię znajdującą się w pobliżu obrzęku.
- Obserwuj stan osoby użądlonej, szczególnie gdy użądlenie nastąpiło w jamie ustnej, gardle, na szyi albo gdy doszło do wielu użądleń.
Niepokój powinny wzbudzić uogólniona pokrzywka, obrzęk twarzy lub języka, duszność, chrypka, zawroty głowy, zasłabnięcie, wymioty albo gwałtowne osłabienie. Mogą to być objawy anafilaksji. W takiej sytuacji trzeba natychmiast wezwać pomoc medyczną. Silny obrzęk ograniczony do miejsca użądlenia najczęściej jest odczynem miejscowym, ale jeśli utrzymuje się długo lub narasta, również wymaga konsultacji lekarskiej.
Błonkoskrzydłe są potrzebne przyrodzie, lecz gniazdo w pobliżu ludzi wymaga rozsądnego zabezpieczenia. Zachowanie dystansu, powstrzymanie się od drażnienia owadów i przekazanie usunięcia gniazda właścicielowi obiektu lub wyspecjalizowanemu podmiotowi pozwalają ograniczyć ryzyko bez niepotrzebnego niszczenia tych pożytecznych organizmów.
Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. W przypadku objawów ciężkiej reakcji po użądleniu należy niezwłocznie wezwać pomoc medyczną.
