Staw dla płazów powinien przypominać fragment naturalnego mokradła, a nie betonowe oczko z rybami. Najważniejsze są: brak ryb, łagodne brzegi, zróżnicowana głębokość, rodzima roślinność oraz lądowe kryjówki. Płazy muszą zasiedlić zbiornik samodzielnie, dlatego dobrze przygotowane siedlisko wymaga także cierpliwości.
Dlaczego ogród może stać się siedliskiem płazów?
Płazy potrzebują dwóch środowisk jednocześnie. W wodzie rozmnażają się, składają skrzek i przechodzą rozwój larwalny, ale większą część życia spędzają na lądzie. Właśnie dlatego samo oczko wodne nie wystarczy. Potrzebne są jeszcze zacienione zakamarki, wilgotna ściółka, wysoka trawa, sterty gałęzi i miejsce do przezimowania.
Niewielki staw może przyciągnąć między innymi traszkę zwyczajną, ropuchę szarą, żabę trawną czy kumaka nizinnego. Nie ma jednak gwarancji, że zwierzęta pojawią się od razu. Ich obecność zależy od położenia ogrodu, pobliskich zbiorników wodnych i możliwości migracji.
Jak zaprojektować staw dla płazów?
Najlepiej wybrać spokojny fragment ogrodu, częściowo nasłoneczniony, a częściowo osłonięty roślinnością. Słońce ogrzewa wodę i wspiera rozwój skrzeku oraz larw, natomiast cień chroni zbiornik przed przegrzewaniem. W pobliżu nie powinno być dużych drzew, których korzenie mogłyby uszkodzić uszczelnienie, ani miejsca intensywnie użytkowanego.
Jeśli pozwala na to działka, zaplanuj zbiornik o powierzchni około 10 m² lub większej. Mniejsze oczko także może być wartościowe, ale trudniej w nim stworzyć kilka różnych stref. Najgłębsze miejsce powinno mieć około 1 metra, a przy większym zbiorniku nieco więcej. Strefa brzegowa powinna stopniowo przechodzić od płycizn do głębszej wody.
W projekcie uwzględnij kilka podstawowych zasad:
- Nie wpuszczaj ryb. Karasie i karpie koi zjadają skrzek oraz kijanki, dlatego w małym stawie praktycznie wykluczają udany rozród płazów.
- Zbuduj łagodne brzegi. Zwierzęta muszą móc łatwo wejść do wody i wyjść na ląd.
- Zróżnicuj głębokość. Płycizny od kilku do około 30 cm nagrzewają się szybko, a głębsza część zapewnia schronienie i może służyć do zimowania niektórym gatunkom.
- Zostaw dzikie otoczenie. Wysoka trawa, liście, kamienie i martwe drewno tworzą kryjówki, których nie zapewni równo przystrzyżony trawnik.
Jak zrobić staw krok po kroku?
Do budowy potrzebujesz przede wszystkim szpadla, poziomicy, piasku, włókniny lub maty ochronnej, folii do oczek wodnych oraz kamieni i rodzimej roślinności. Najwygodniejsza będzie folia kauczukowa albo PCV. Beton nie jest dobrym materiałem dla tego typu siedliska, ponieważ może zmieniać właściwości wody, a jego gładkie, strome powierzchnie utrudniają zwierzętom wydostanie się na brzeg.
- Wybierz częściowo nasłonecznione miejsce, najlepiej w spokojnym rogu ogrodu, z dala od intensywnego ruchu i bezpośredniego sąsiedztwa dużych drzew.
- Wyznacz kształt zbiornika i wykop nieckę z łagodnymi skarpami. Od razu uformuj płycizny, strefę pośrednią oraz głębsze zagłębienie.
- Usuń z dna kamienie, korzenie i inne ostre elementy, które mogłyby przebić folię.
- Rozłóż warstwę piasku, a na niej włókninę lub matę ochronną. Podłoże powinno być równe i pozbawione ostrych krawędzi.
- Ułóż folię, dopasowując ją do kształtu niecki. Nie naciągaj jej zbyt mocno, ponieważ powinna mieć zapas w zagłębieniach i na skarpach.
- Napełniaj zbiornik stopniowo, korygując ułożenie folii pod wpływem ciężaru wody.
- Zamaskuj brzegi folii ziemią, żwirem i płaskimi kamieniami. Przejście między wodą a lądem powinno wyglądać naturalnie i umożliwiać zwierzętom swobodne wyjście.
- Umieść w wodzie kilka gałęzi, kamieni i liści, ale pozostaw też otwartą przestrzeń. Następnie posadź rośliny w strefach odpowiadających ich wymaganiom.
Po napełnieniu woda może być mętna. Nie wymieniaj jej od razu. Zbiornik potrzebuje czasu, aby osiadły drobiny podłoża i rozpoczęły się procesy biologiczne. Unikaj też chemicznych preparatów przeciw glonom i komarom. Larwy owadów są częścią naturalnego łańcucha pokarmowego, a dla płazów stanowią źródło pożywienia.
Jakie rośliny posadzić?
Rośliny zapewniają schronienie, miejsca przyczepienia skrzeku, pokarm dla bezkręgowców i tlen rozpuszczony w wodzie. Dobieraj gatunki rodzime lub od dawna zadomowione, najlepiej z legalnego źródła. Nie przenoś całych kęp z naturalnych stawów, ponieważ możesz przypadkiem wprowadzić do nowego zbiornika rybią ikrę albo drapieżne larwy owadów.
| Nazwa rośliny | Funkcja | Strefa |
|---|---|---|
| Rogatek sztywny | Natlenianie wody i schronienie dla larw | Podwodna |
| Kaczeniec błotny | Pokrywa brzegowa i schronienie | Bagienna i przybrzeżna |
| Grzybień biały | Cień na powierzchni wody i miejsce odpoczynku | Głębsza woda |
| Kosaciec żółty | Schronienie oraz roślinność wynurzona | Szuwarowa |
| Krwawnica pospolita | Pokarm i osłona dla bezkręgowców | Brzeg |
Unikaj azolli drobnej, nazywanej też karolińską. Ta obca roślina może szybko pokryć całą taflę, ograniczyć dopływ światła i zmniejszyć ilość tlenu w wodzie. Roślinność nie powinna zarastać całego zbiornika. Płazy korzystają zarówno z gęstych zakamarków, jak i z nasłonecznionych, otwartych płycizn.
Hibernakulum – gdzie płazy zimują na lądzie?
Nie wszystkie płazy zimują na dnie stawu. Wiele z nich opuszcza wodę i szuka wilgotnej, zabezpieczonej kryjówki pod ziemią, wśród korzeni, kamieni oraz próchniejącego drewna. Takie sztuczne zimowisko nazywa się hibernakulum.
Wykop dół o głębokości około pół metra w pobliżu stawu, najlepiej na przepuszczalnym gruncie, który nie będzie gromadził wody. Wypełnij go luźno ułożonymi materiałami. Najcięższe elementy powinny znaleźć się niżej, a lekkie wyżej. Całość przykryj ziemią i liśćmi, tworząc niewielki kopczyk. Nie zamykaj konstrukcji szczelnie. Płazy potrzebują wejść, wyjść i pustych przestrzeni między elementami.
Przed zakończeniem pracy sprawdź, czy zimowisko ma następujące cechy:
- wejścia są dostępne od strony stawu i nie zostały zasypane zbyt ciasno;
- wewnątrz znajdują się gałęzie, kora, spróchniałe drewno, kamienie i liście;
- konstrukcja chroni przed wiatrem, przesuszeniem i bezpośrednim mrozem;
- miejsce nie leży w zagłębieniu, w którym zimą może stać woda;
- otoczenie pozostaje wilgotne i nie jest regularnie grabione ani koszone.
Nie musisz budować dużej konstrukcji na każdej działce. Nawet sterta kamieni i drewna przykryta liśćmi może stać się wartościową kryjówką. W większym ogrodzie można stworzyć kilka zimowisk w różnych, spokojnych miejscach.
Ochrona prawna i cierpliwość
Płazy występujące w Polsce są objęte ochroną gatunkową. Przepisy, w tym regulacje wynikające z rozporządzenia dotyczącego ochrony gatunkowej zwierząt, zabraniają między innymi chwytania i umyślnego przemieszczania chronionych osobników. Nie wolno więc łapać żab, ropuch ani traszek w lesie, wybierać skrzeku z naturalnego zbiornika ani przenosić zwierząt do własnego oczka.
Najbezpieczniejsze rozwiązanie jest zarazem najprostsze: przygotuj staw, hibernakulum i naturalne otoczenie, a następnie pozwól płazom przywędrować samodzielnie. Mogą pojawić się po kilku tygodniach, po paru sezonach albo wcale, jeśli ogród znajduje się daleko od odpowiednich siedlisk. Brak zwierząt nie oznacza, że zbiornik jest niepotrzebny. Z czasem mogą zasiedlić go owady wodne, ptaki i inne organizmy, a dobrze zaprojektowane miejsce pozostanie gotowe na naturalną migrację.
Największą wartość ma staw, w którym natura może działać bez ciągłego porządkowania. Nie zarybiaj go, nie betonuj brzegów, ogranicz chemię i zostaw w pobliżu kilka dzikich zakamarków. Wtedy powstanie siedlisko, a nie tylko dekoracyjny zbiornik.
