Kaktusy naturalnie rosną niemal wyłącznie w obu Amerykach – od Kanady po Patagonię. Nie są jednak wyłącznie roślinami pustynnymi. Zależnie od gatunku spotyka się je na suchych nizinach, w wysokich górach, a nawet w wilgotnych lasach tropikalnych, gdzie część z nich żyje jako epifity.
Naturalny zasięg kaktusów
Kaktusy należą do rodziny Cactaceae, czyli kaktusowatych. Ich naturalnym obszarem występowania jest Nowy Świat. Zajmują bardzo rozległy obszar obu kontynentów amerykańskich, chociaż poszczególne gatunki mają zwykle znacznie mniejsze zasięgi.
Najwięcej kaktusów rośnie w suchych i półsuchych regionach Meksyku, południowo-zachodnich Stanów Zjednoczonych oraz Ameryki Południowej. Nie oznacza to jednak, że wszystkie potrzebują piasku, wysokiej temperatury i całkowitego braku opadów. Niektóre gatunki przystosowały się do chłodu, okresowych przymrozków albo stałej wilgotności powietrza.
Ich zasięg geograficzny można ująć w kilku punktach:
- Na północy kaktusy sięgają południowych obszarów Kanady, mniej więcej do 56°N.
- Na południu występują aż w Patagonii, w pobliżu 52°S.
- Rosną od terenów położonych na poziomie morza po wysokie partie Andów, przekraczające 5000 m n.p.m.
- Poza Amerykami spotyka się je między innymi w Australii, Afryce, Azji i rejonie Morza Śródziemnego, ale najczęściej jest to skutek introdukcji przez człowieka.
Istnieje także szczególny wyjątek. Niektóre gatunki z rodzaju Rhipsalis występują naturalnie poza Amerykami, między innymi w Afryce. Nie zmienia to faktu, że niemal cała rodzina kaktusowatych wywodzi się z obu Ameryk.
W jakich środowiskach rosną kaktusy?
To, gdzie rośnie dany kaktus, zależy od jego przystosowań, a nie od samej przynależności do rodziny. Wśród kaktusowatych znajdują się zarówno naziemne kserofity, czyli rośliny przystosowane do okresowego niedoboru wody, jak i gatunki żyjące na drzewach.
| Typ siedliska | Warunki wodne | Nasłonecznienie | Cechy morfologiczne |
|---|---|---|---|
| Pustynie i półpustynie | Długie okresy suszy, opady krótkie i nieregularne | Zwykle bardzo silne | Mięsiste pędy magazynujące wodę, ciernie i ograniczona powierzchnia parowania |
| Góry | Woda dostępna sezonowo, możliwe niskie temperatury | Silne, szczególnie na dużej wysokości | Formy odporne na chłód, wiatr i duże dobowe wahania temperatury |
| Wilgotne lasy tropikalne | Duża wilgotność powietrza i częste opady | Rozproszone światło, często półcień | Smukłe lub zwisające pędy, korzenie powietrzne, tryb epifityczny |
Najbardziej znane są kaktusy pustynne, ale stanowią tylko część różnorodności tej rodziny. W górach rośliny muszą radzić sobie z chłodem, silnym promieniowaniem słonecznym i ubogim podłożem. Z kolei kaktusy leśne nie rosną bezpośrednio w ziemi. Jako epifity osiedlają się na konarach drzew, korzystając z wilgoci obecnej w powietrzu, opadów oraz szczątków organicznych gromadzących się w zagłębieniach kory.
Epifit nie jest pasożytem. Drzewo służy mu przede wszystkim jako miejsce przytwierdzenia i pozwala unieść się ponad runo leśne. Takie kaktusy zwykle potrzebują więcej wilgoci i lepiej znoszą rozproszone światło niż gatunki z otwartych pustyń.
Dlaczego kaktusy mogą rosnąć w tak różnych miejscach?
Ich budowa jest wynikiem przystosowania do konkretnego środowiska. Kaktusy z suchych terenów mają zgrubiałe, mięsiste pędy, w których gromadzą wodę. Kulisty lub kolumnowy kształt ogranicza stosunek powierzchni do objętości, przez co roślina wolniej traci wodę.
Liście większości kaktusów zostały silnie zredukowane i przekształciły się w ciernie. Ograniczają one parowanie, chronią pęd przed roślinożercami i mogą częściowo osłaniać go przed intensywnym słońcem. Powierzchnię łodygi często pokrywa też woskowa warstwa, która zmniejsza utratę wilgoci.
System korzeniowy reaguje na sposób dostarczania wody. U wielu gatunków pustynnych jest płytki, ale szeroko rozgałęziony, dzięki czemu szybko wykorzystuje krótkotrwały opad. Kaktusy epifityczne mają natomiast korzenie przystosowane do przytwierdzania się na korze i pobierania wilgoci z otoczenia. Dlatego określenie „roślina pustynna” nie opisuje całej rodziny, lecz przede wszystkim jedną z jej grup ekologicznych.
Kaktusy są więc roślinami amerykańskimi o wyjątkowo szerokim zakresie siedlisk – od suchych pustyń po chłodne Andy i wilgotne lasy tropikalne.
