Kwiaty otwierające się do słońca reagują na światło albo na rytm dobowy. Gazania, stokrotka, portulaka wielkokwiatowa i mniszek lekarski zwykle rozchylają kwiaty w dzień, a zamykają je wieczorem, w cieniu lub podczas deszczu. Słonecznik i heliotrop peruwiański mogą natomiast zmieniać położenie kwiatostanów, podążając za światłem.
Dlaczego kwiaty otwierają się i zamykają?
Kwiat jest organem rozmnażania rośliny. Jego zadaniem jest między innymi umożliwienie przeniesienia pyłku, dlatego pora otwarcia ma znaczenie dla kontaktu z owadami zapylającymi. Wiele gatunków rozchyla płatki rano, gdy pojawia się światło, a wieczorem zamyka kwiatostany.
Takie ruchy określa się jako nyktinastię, czyli ruchy senne roślin. Nie wynikają one wyłącznie z samego zachodu słońca. Znaczenie ma również rytm dobowy, temperatura, wilgotność i natężenie światła. Zamknięcie kwiatu może ograniczać kontakt delikatnych części rozrodczych z rosą, chłodem oraz deszczem. W przypadku niektórych gatunków kwiat zamyka się także w pochmurny dzień.
Nyktinastia i heliotropizm – jaka jest różnica?
Nyktinastia oznacza przede wszystkim cykliczne otwieranie i zamykanie kwiatu. Heliotropizm jest innym zjawiskiem. To zmiana położenia części rośliny pod wpływem kierunku padania światła, często związana z pozornym podążaniem za słońcem w ciągu dnia.
Nie każdy gatunek, który dobrze rośnie na słonecznym stanowisku, wykazuje którąś z tych reakcji. Określenie „roślina lubiąca słońce” opisuje jej wymagania dotyczące miejsca uprawy. Nie oznacza automatycznie, że kwiat będzie otwierał się o świcie albo obracał za słońcem.
Najłatwiej zobaczyć różnicę na przykładach:
| Gatunek | Typ reakcji | Opis zachowania |
|---|---|---|
| Stokrotka | Nyktinastia | Rozwija koszyczki w dzień, a wieczorem i przy gorszej pogodzie może je zamykać. |
| Gazania | Nyktinastia | Otwiera kwiaty przy jasnym świetle, szczególnie w pełnym słońcu. |
| Słonecznik | Heliotropizm | Młode rośliny mogą zmieniać ustawienie w ciągu dnia zgodnie z kierunkiem światła. |
| Heliotrop peruwiański | Heliotropizm | Nazwa nawiązuje do reakcji związanej ze słońcem, choć ruch może dotyczyć całych pędów lub kwiatostanów. |
Jakie kwiaty otwierają się w dzień?
Do roślin, które można obserwować podczas porannego otwierania kwiatów, należą między innymi:
- Gazania – jej koszyczki kwiatowe rozchylają się przy jasnym świetle, a przy zachmurzonym niebie często pozostają zamknięte.
- Stokrotka – kwitnie w dzień, natomiast wieczorem i nocą zwykle zamyka koszyczek, chroniąc jego wnętrze przed chłodem i wilgocią.
- Portulaka wielkokwiatowa – intensywnie kolorowe kwiaty otwierają się przede wszystkim w pełnym słońcu. Przy niedoborze światła mogą się nie rozwinąć.
- Mniszek lekarski – żółte koszyczki pojawiają się w świetle dziennym, a po przekwitnięciu zamykają się także w związku z rozwojem nasion.
Podobny rytm można zauważyć u wielu roślin z rodziny astrowatych, ponieważ ich „kwiat” jest w rzeczywistości koszyczkiem złożonym z licznych drobnych kwiatów. Reakcja może różnić się między gatunkami, a nawet zależeć od temperatury i pogody.
Rośliny śledzące słońce
Słonecznik jest najbardziej znanym przykładem heliotropizmu. Młode rośliny ustawiają liście i kwiatostan tak, aby lepiej odbierać światło w ciągu dnia. Ruch wiąże się z nierównomiernym wzrostem przeciwnych stron łodygi. Gdy jedna strona wydłuża się szybciej, pęd przechyla się w określonym kierunku.
U dojrzałych słoneczników zjawisko jest zwykle mniej wyraźne niż u młodych okazów. Ich kwiatostany często pozostają skierowane w jedną stronę, zamiast nieustannie obracać się za słońcem. Dlatego określenie „słonecznik zawsze podąża za słońcem” jest uproszczeniem.
Drugim ważnym przykładem jest heliotrop peruwiański (Heliotropium arborescens). Jego nazwa pochodzi od greckich słów związanych ze słońcem i zwrotem ku niemu. Roślina tworzy pachnące kwiatostany, a jej nazwa stała się także źródłem opowieści o Klytii, która miała zostać przemieniona w kwiat zwrócony ku Heliosowi. W antycznej historii chodziło najpewniej właśnie o heliotrop, ponieważ słonecznik nie był wówczas znany w Europie.
Obserwując kwiaty, najlepiej sprawdzać je o tej samej porze rano, w południe i wieczorem. Pomocne jest także porównanie słonecznego dnia z dniem pochmurnym:
- Obserwuj ten sam kwiat przez kilka godzin, nie zmieniając miejsca rośliny.
- Zapisuj porę otwarcia i zamknięcia płatków albo wykonuj zdjęcia w stałych odstępach.
- Porównuj reakcję podczas pełnego słońca, zachmurzenia i po deszczu.
- Sprawdzaj, czy porusza się sam kwiat, cały kwiatostan, czy także liście i łodyga.
Otwarcie kwiatu o poranku najczęściej wskazuje na nyktinastię, natomiast wyraźna zmiana jego położenia w ciągu dnia może świadczyć o heliotropizmie. Oba zjawiska są reakcjami na warunki środowiska, ale pełnią różne funkcje i nie należy ich utożsamiać.
